اخبار باشگاه اقتصاددانان

در حالی‌که آمریکا محاصره دریایی صادرات نفت ایران را در دستور کار خود قرار داده، شواهد حاکی از آن است که این اقدام عواقب و هزینه‌های متعددی برای آمریکا و اقتصاد جهان در پی دارد؛ هزینه‌هایی که موجب شده کارشناسان این اقدام را «قمار نفتی» بنامند. همچنین قرارگاه خاتم‌الانبیا به تهدیدهای «سنتکام» پاسخ داد.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) سه‌شنبه شب به وقت آمریکا اعلام کرد که محاصره بنادر ایران اکنون به طور کامل اجرایی شده و تجارت دریایی بین‌المللی تهران را که حدود ۹۰ درصد اقتصاد این کشور را تغذیه می‌کند، «به طور کامل» قطع کرده است.

نگاهی سرسری به قیمت‌های استاندارد بین‌المللی نفت، عمق بحرانی را که در بازارهای جهانی انرژی در جریان است، پنهان می‌کند. قیمت‌های نفت خام وست تگزاس اینترمدیت و برنت در قراردادهای آتی هم‌اکنون درست زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد. بله، این رقم بالاست، اما این قیمت‌ها مقیاس عظیم اختلالات در جریان نفت خام از طریق تنگه هرمز را منعکس نمی‌کنند.

وقتی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه تهاجم به ایران را آغاز کردند، به‌طور گسترده انتظار می‌رفت که ایران تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را مختل کند. کمتر کسی پیش‌بینی می‌کرد که کمتر از دو ماه بعد، دونالد ترامپ خود محاصره‌ای را اعمال کند که تردد کشتی‌ها به بنادر و مناطق ساحلی ایران و از آنها را هدف قرار دهد. این محاصره از ۱۳ آوریل اجرایی شد. ترامپ امیدوار است فشار اقتصادی بتواند ایران را وادار به بازگشایی تنگه کند؛ جایی که بمباران‌ها در این هدف ناکام مانده‌اند. این قمار خطرناکی است که می‌تواند بحران جهانی انرژی را تشدید کرده و به تشدید دوباره درگیری‌ها بینجامد.

اقتصاد نوپای دیجیتال در سال ۱۴۰۴ با سه قطعی گسترده اینترنت روبه‌رو شد. در همین راستا فعالان این حوزه به وضعیت اقتصاد دیجیتال در سال گذشته با زبان آمار و ارقام و برآوردهای محیطی و چشم‌­انداز آتی آن پرداخته‌­اند.

خطای ۴۰۴ که در معماری وب با عنوان «HTTP ۴۰۴ Not Found» شناخته می‌شود، در ساده‌ترین تعریف زمانی روی صفحه نمایشگر ظاهر می‌گردد که سرور نمی‌تواند منبع، داده یا مسیر درخواستی کاربر را در هزارتوی شبکه پیدا کند. این پیام خطای دلسردکننده، شاید دقیق‌ترین، گویاترین و در عین حال تلخ‌ترین استعاره برای توصیف وضعیت اقتصاد دیجیتال ایران در سالی باشد که گذشت. سالی که در آن جست‌وجوی مستمر و نفس‌گیر فعالان این زیست‌بوم برای یافتن کمترین نشانه‌هایی از توسعه پایدار، ثبات اقتصادی، امنیت سرمایه‌گذاری و حتی دسترسی به بدیهی‌ترین زیرساخت‌های ارتباطی، غالبا به همین بن‌بست دیجیتال ختم شد.

سال گذشته را می‌توان یکی از پرتنش‌ترین سال‌ها برای اقتصاد دیجیتال کشور دانست که در آن پی‌درپی شوک‌های امنیتی، روانی و اقتصادی بر پیکر بخش خصوصی وارد شد و ضرباهنگ رشد و فعالیت بسیاری از کسب‌وکارها را مختل کرد. نخستین ضربه در ابتدای سال و با وقوع تنش امنیتی کوتاه‌مدت شکل گرفت. اگرچه جنگ ۱۲ روزه از نظر زمانی چندان طولانی نبود، اما اثرات آن فراتر از همان چند روز باقی ماند و کشور را برای مدتی به فضای اضطرار کشاند.

در ساعات اولیه بامداد چهارشنبه به وقت تهران، ایران و آمریکا با میانجی‌گری پاکستان به آتش‌بس دو هفته‌ای دست یافتند. بازارها به این تصمیم جدید واکنش نشان دادند و قیمت نفت با کاهش قابل‌توجهی مواجه شد. در همین راستا، صاحب‌نظران چشم‌انداز آتش‌بس و پایداری آن را به بحث گذاشتند و از تاثیر این جنگ بر منطقه گفتند. 

واژه‌ها از توصیف قاصرند. این دوره در ایالات متحده با اظهاراتی آغاز شد که در آن رهبر جهان آزاد تهدید به ارتکاب نسل‌کشی کرد. با این حال، کمی بیش از یک ساعت پیش از فرارسیدن ضرب‌الاجل او، تحرکات شدیدی آغاز شد. پاکستانِ میانجی خواستار توقف درگیری شد و سپس ترامپ حمله برنامه‌ریزی‌شده را لغو کرد و اعلام کرد که یک آتش‌بس دو هفته‌ای پس از بازگشایی تنگه هرمز توسط ایران آغاز خواهد شد. بازارها به این واقعیت مهم واکنش نشان دادند که تمدن نابود نخواهد شد و قیمت نفت به‌شدت کاهش یافت. سپس تایید حیاتی از سوی مقامات ایران رسید. آنها واقعا با آتش‌بس موافقت کرده‌اند. قرار است مذاکراتی تحت نظارت پاکستان روز جمعه برگزار شود.

بسیاری از مردم در خاورمیانه و اروپا احتمالا سه‌شنبه شب با نوعی احساس هراس به خواب رفتند، نگران از آنچه ممکن است در طول شب رخ دهد. آیا دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تهدیدهای خود مبنی بر نابودی زیرساخت‌های ایران یا حتی تمدن آن را عملی خواهد کرد؟ آیا ایران در پاسخ، تاسیسات حیاتی نفت و آب در خلیج‌فارس را هدف قرار خواهد داد؟ در عوض، اعلام یک آتش‌بس دو هفته‌ای، مایه آرامش فراوان خواهد بود.

در یک ماه گذشته، تحلیلگران جهان عمدتا بر این متمرکز بوده‌اند که بحران تنگه هرمز چه چیزهایی را مختل کرده است: مسیرهای کشتیرانی که دچار اختلال شده‌اند، افزایش شدید هزینه‌های بیمه، و نوسانات قیمت نفت. اما در درون منطقه، روایت متفاوتی در حال شکل‌گیری است؛ روایتی که فراتر از هر آتش‌بس یا تشدید تنش آینده دوام خواهد آورد.

اقتصاد جهان در حالی با پیامدهای جنگ در خلیج‌فارس روبه‌رو می‌شود که کمترین مواجهه را با آن دارد. سطح بالای بدهی دولت‌ها دست آنها را برای مقابله با پیامدهای اقتصادی جنگ بسته است. از سوی دیگر، ناتوانی دولت‌های جنوب خلیج‌فارس در فروش نفت، موجب شده تا چرخه پترودلار با چالش‌های جدیدی مواجه شود که پیش‌تر تجربه نشده بود.

اینکه نتیجه جنگ در خاورمیانه چه خواهد شد هنوز روشن نیست، اما شوک نفتی ناشی از آن یک آسیب‌پذیری تازه را در اقتصاد جهانی آشکار کرده است. هرگز پیش از این، جهان با هیچ بحرانی در شرایطی وارد نشده بود که تا این اندازه با کسری بودجه و سطح بالای بدهی مواجه باشد. این بار سنگین، توان دولت‌ها را برای کاهش آثار افزایش قیمت انرژی محدود خواهد کرد.

چرخه‌ای که در آن آمریکا در ازای آنکه کشورهای حوزه خلیج فارس درآمدهای دلاری خود را در اوراق خزانه‌داری ایالات متحده سرمایه‌گذاری کنند، ثبات خاورمیانه را تضمین می‌کرد، اکنون از هم فروپاشیده است. ریشه این تفاهم به سال ۱۹۷۴ بازمی‌گردد؛ زمانی که هنری کیسینجر یکی از مهم‌ترین توافق‌های مالی تاریخ معاصر را رقم زد. براساس این توافق، عربستان سعودی نفت خود را به دلار قیمت‌گذاری می‌کرد و مازاد درآمدش را عمدتا در دارایی‌های آمریکایی، به‌ویژه اوراق خزانه‌داری، نگه می‌داشت. دیگر کشورهای خلیج فارس نیز از این الگو پیروی کردند. در مقابل، آمریکا تضمین‌های امنیتی و نظمی باثبات در سطح جهانی فراهم می‌کرد.

درحالی‌که جنگ وارد ششمین هفته خود شده است، مختل‌شدن جریان انرژی از تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین مساله برای اقتصاد جهانی است. در این میان برخی تحلیلگران می‌گویند که بازنده اصلی این جنگ، چین خواهد بود که به انرژی منطقه وابسته است. از سوی دیگر دولت‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس به تکاپو افتاده‌اند تا راه‌های جدیدی برای دورزدن تنگه هرمز فراهم کنند. این پرونده از باشگاه اقتصاددانان به بررسی این موضوع اختصاص یافته است.

تهدید تسلط نامحدود ایران بر تنگه هرمز باعث شده است کشورهای حوزه خلیج فارس بار دیگر طرح‌های پرهزینه احداث خطوط لوله برای دور زدن این گلوگاه راهبردی را بررسی کنند تا بتوانند صادرات نفت و گاز خود را ادامه دهند. مقام‌ها و مدیران صنعت انرژی می‌گویند احداث خطوط لوله جدید ممکن است تنها راه کاهش آسیب‌پذیری دائمی کشورهای خلیج فارس در برابر اختلال در این تنگه باشد، هرچند چنین پروژه‌هایی بسیار پرهزینه، از نظر سیاسی پیچیده و زمان‌بر خواهند بود. درگیری‌های اخیر اهمیت راهبردی خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری شرق–غرب عربستان سعودی را برجسته کرده است.

در بخش عمده‌ای از یک دهه گذشته، چین یک پیام ثابت را به خارجی‌ها تکرار کرده است: برخلاف برخی کشورها که نامی از آنها برده نمی‌شود و به‌دنبال یک‌جانبه‌گرایی و حمایت‌گرایی هستند، چین نیرویی برای ثبات و قطعیت است. گاهی فروش این پیام دشوار بوده است، اما درحالی‌که جهان از آشفتگی ناشی از تعرفه‌های دونالد ترامپ تا پیامدهای حملات او به ایران دچار نوسان شده، مقامات چینی اکنون پیام خود را به مخاطبانی ارائه می‌کنند که نیاز چندانی به قانع شدن ندارند و خودشان هم این را می‌دانند.

نتایج پژوهش‌ها تایید می‌کند که تفاوت کیفیت زندگی در کشورهای توسعه‌یافته و توسعه‌نیافته، نه ناشی از تفاوت در منابع طبیعی، بلکه محصول تفاوت در ثبات قواعد و قابلیت پیش‌بینی سیاست‌هاست. کارکرد نهادها، کاهش نااطمینانی و افزایش پیش‌بینی‌‌پذیری و صحت عملکرد آنها، شرط لازم برای توسعه است.

در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، مساله امروز نه کمبود منابع طبیعی است و نه فقدان نیروی انسانی تحصیل‌کرده. طی سه دهه گذشته، نرخ باسوادی در اغلب این کشورها به بالای ۸۵درصد رسیده و سهم جمعیت دارای تحصیلات دانشگاهی در برخی از آنها بیش از سه برابر شده است. زیرساخت‌های فیزیکی گسترش یافته، شهرنشینی افزایش پیدا کرده و دسترسی به فناوری‌های ارتباطی به‌طور بی‌سابقه‌ای رشد کرده است. با این حال، رشد اقتصادی پرنوسان، کاهش سرمایه‌گذاری مولد، افت بهره‌وری و فرسایش اعتماد عمومی نشان می‌دهد مساله در سطح عمیق‌تری قرار دارد: در کیفیت حکمرانی اقتصادی و در منطق تصمیم‌گیری.

در بسیاری از جوامع توسعه‌یافته، ساختار نهادی سیاست و اقتصاد بر پایه تقسیم وظایف و تخصص‌ها شکل گرفته است. تجربه تاریخی و تحلیل نظری نشان می‌دهد که دموکراسی باید عرصه تصمیم‌گیری سیاسی و نمایندگی اجتماعی باشد، اقتصاد نیازمند بوروکراسی حرفه‌ای و کارآمد است و مسائل کلان اقتصادی و توسعه‌ای جایگاهشان در نهادهای کارشناسی و نخبگان علمی است، نه در تقابل‌های سیاسی یا جریان‌های کوتاه‌مدت قدرت. در ایران اما این تقسیم‌بندی سنتی و علمی نهادها دچار اختلال جدی شده است؛ اختلالی که هم موجب ناکارآمدی سیاستگذاری شده و هم بوروکراسی اقتصادی را فلج کرده است.

دارون عجم‌اوغلو و جیمز رابینسون در کتاب «راه باریک آزادی» بر این نکته تأکید می‌کنند که آزادی نه در غیاب دولت به ‌وجود می‌آید و نه در قدرت مطلق آن؛ بلکه در تعادلی ظریف میان دولت قدرتمند و جامعه‌ قدرتمند شکل می‌گیرد. آنان این مسیر باریک و دشوار را «راه باریک آزادی» می‌نامند؛ راهی که همواره در معرض لغزش به سوی استبداد یا بی‌نظمی است. برای توضیح این ادعا، نویسندگان سه وضعیت یا «نظم سیاسی» را از یکدیگر تفکیک می‌کنند.

تنش‌های نظامی در خاورمیانه و اختلال در یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، اقتصاد جهانی را در آستانه بحرانی تازه قرار داده است. بسته شدن عملی تنگه هرمز و توقف صادرات بخش بزرگی از نفت و گاز طبیعی مایع منطقه، بازارهای انرژی را به‌شدت متلاطم کرده و زنجیره‌های تامین جهانی را با خطر اختلال جدی روبه‌رو ساخته است. در حالی که قیمت نفت به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۲ رسیده، کمبود سوخت‌های حیاتی مانند نفت کوره و گاز طبیعی مایع می‌تواند پیامدهایی فراتر از نوسانات معمول بازار انرژی داشته باشد و حتی تجارت دریایی و تولید صنعتی در بسیاری از کشورها را تحت تاثیر قرار دهد. نفت کوره که در شرایط عادی یکی از ارزان‌ترین فرآورده‌های نفتی محسوب می‌شود،

در صنعت نفت، «نفت کوره» را معمولا «تهِ بشکه» می‌نامند. این سوخت معمولا ارزان و کم‌طرفدار است و مهم‌تر از همه، از پایینِ برج تقطیر نفت خام به دست می‌آید؛ همان تجهیز بلند پالایشگاهی که در آن نفت خام حرارت داده می‌شود و به انواع مختلف فرآورده‌های نفتی شکسته و تفکیک می‌شود. اما جنگ در خاورمیانه شرایط این صنعت را کاملا دگرگون کرده است. اکنون نفت کوره به کالایی فوق‌العاده گران تبدیل شده و این خبر بدی برای اقتصاد جهانی است.

صبح به‌خیر. جنگ در خاورمیانه قیمت نفت را به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۲ رسانده است. همان‌طور که انتظار می‌رفت، پیش‌بینی‌های تورم در کوتاه‌مدت افزایش یافته‌اند. معامله‌گران بازار قراردادهای آتی اکنون دیگر انتظار کاهش نرخ بهره توسط فدرال رزرو در سال جاری را ندارند و بازده اوراق خزانه‌داری کوتاه‌مدت نیز افزایش یافته است.

از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل ماه گذشته به ایران حمله کردند، اقتصادها و بازارهای مالی در میان توفانی از بی‌ثباتی سرگردان شده‌اند. کانون اقتصادی این درگیری در حوزه انرژی قرار دارد. بسته شدن عملی تنگه هرمز جهان را از حدود یک‌پنجم عرضه نفت خود محروم کرده است؛ یعنی نزدیک به ۲۰‌میلیون بشکه در روز. این اتفاق بزرگ‌ترین شوک تاریخ به بازار جهانی نفت محسوب می‌شود و باعث نوسانات شدید درون‌روزی قیمت نفت و آزادسازی گسترده ذخایر استراتژیک نفت شده است؛ پدیده‌هایی که نمونه تاریخی مشابهی ندارند.

«این مساله اقتصادهای جهان را فرو خواهد ریخت.» این هشدار را سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر، در ششم مارس مطرح کرد. این سخن اغراق‌آمیز نبود. چند روز پیش از آن، شرکت QatarEnergy که حدود یک‌پنجم گاز طبیعی مایع جهان (LNG) را تولید می‌کند، پس از آنکه برخی از تأسیساتش هدف حملات ایران قرار گرفت، تأسیسات تولید و صادرات خود را تعطیل کرد. این شرکت که دیگر قادر به استخراج، فرآوری و به دلیل تقریبا مسدود شدن تنگه هرمز در اثر درگیری‌ها، حمل LNG نیست، حالت فورس ماژور را برای قراردادهای خود اعلام کرده است.

اقتصاد ایران روزهای خاصی را پشت سر می‌گذارد و هم‌زمان با چالش‌های مهمی دست و پنجه نرم می‌کند. بر این اساس، تورم در حال ورود به سطوح بی‌سابقه‌ای است و حیات اقتصادی کشور را تهدید می‌کند. بر این اساس، این سطح از افزایش قیمت‌ها می‌تواند معیشت مردم را در تنگنا قرار دهد و تبعات اجتماعی و امنیتی در پی داشته باشد.

بررسی شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی بانک مرکزی در بهمن ۱۴۰۴ نشان می‌دهد اقتصاد با سطحی از تورم مواجه است که از یک نوسان مقطعی فراتر رفته و به پدیده‌ای معیشتی و ساختاری تبدیل شده است.

اقتصاد ایران طی چند دهه گذشته با یک ناهماهنگی ساختاری اساسی مواجه بوده است که می‌توان آن را در قالب تمرکز سرمایه و تولید در بنگاه‌های بزرگ و پراکندگی نیروی کار در بنگاه‌های کوچک تحلیل کرد. این ویژگی ساختاری یکی از شاخص‌ترین نمودهای ناکارآمدی در اقتصاد ایران است و آثار گسترده‌ای بر بهره‌وری، اشتغال، عدالت توزیعی و پایداری اقتصاد دارد. این الگوی نامتوازن نه تنها رشد اقتصادی را محدود کرده، بلکه اقتصاد را در برابر شوک‌های داخلی و خارجی آسیب‌پذیر نموده و شکاف میان بخش‌های مختلف تولید و نیروی کار را تشدید کرده است.

دارنده دومین ذخایر گاز و سومین ذخایر نفت جهان که به عنوان یک ابرقدرت انرژی پنداشته می‌شود، امروز، با واقعیتی تلخ و گزنده به نام ناترازی دست‌به‌گریبان است. بحرانی که چراغ صنایع را در تابستان خاموش و چرخ تولید را در زمستان متوقف کرده است. اما برخلاف تصور عمومی، ریشه این انسداد را نباید تنها در نقشه‌های زمین‌شناسی یا ناتوانی توربین‌ها جست‌وجو کرد؛ ناترازی انرژی در ایران، پیش از آنکه یک بن‌بست فنی باشد، محصول یک ارزان‌فروشی ویرانگر است.